Ներածություն
Աֆղանստանում Թալիբանի իշխանության վերադարձից անցել է հինգ տարի, սակայն նրանց դեմ զինված դիմադրությունը և ներքին խնդիրները շարունակում են աճել։ Թալիբանը, որը իշխանությունը վերականգնեց 2021 թվականի օգոստոսի 15-ին, այժմ բախվում է բազմաթիվ մարտահրավերների, որոնք կասկածի տակ են դնում նրանց՝ երկրում կայունություն և անվտանգություն ապահովելու կարողությունը։
Աճող դիմադրություն և ներքին տարաձայնություններ
Թալիբանը վերջերս կորցրեց վերահսկողությունը Բադախշանի հյուսիսարևելյան նահանգի Յաֆթալ-է Փայեեն շրջանի կենտրոնի նկատմամբ, ինչը նշանավորեց առաջին դեպքը, երբ նրանք կորցրին շրջանային կենտրոնի վերահսկողությունը 2021 թվականի օգոստոսին իշխանության վերադառնալուց ի վեր։ Թեև այս խափանումը ժամանակավոր էր, այն ընդգծեց Թալիբանի դեմ աճող դիմադրությունը։ Բադախշանից ստացված տվյալները նաև մատնանշում են Թալիբանի մարտիկների միջև ներքին բախումները և բարձրաստիճան պաշտոնյաների դեմ մահացու հարձակումները։
Միայն երկու շաբաթ անց, շրջանային կենտրոնի կորստից հետո, Աֆղանստանի նախկին բանակի գեներալ Սամի Սադաթը հրամայեց իր ուժերին հարձակումներ սկսել Թալիբանի դեմ ամբողջ երկրում։ Այս հրամանը տրվել է ԱՄՆ-ից տեսաուղերձի միջոցով, որտեղ Սադաթն ապրում է Աֆղանստանի անկումից ի վեր։ Այլ զինված խմբավորումներ, ներառյալ Ազգային դիմադրության ճակատը, որը ղեկավարում է հանգուցյալ հրամանատար Ահմադ Շահ Մասուդի որդին, 2021 թվականից շարունակական զինված պայքարի մեջ են Թալիբանի դեմ։
Փորձագետները կասկածի տակ են դնում, թե արդյոք Բադախշանում տեղի ունեցած բախումները կարող են ճանապարհ հարթել ավելի արդյունավետ դիմադրության համար։ Աֆղանստանի նախկին ներքին գործերի նախարար Մոհամմադ Ումեր Դաուդզայը նշել է, որ այս հինգ տարիների ընթացքում ընդդիմությունը գոյություն է ունեցել երկու ձևով՝ քաղաքական և ռազմական, և որ հինգ տարվա շեմին մոտենալուն պես երկու ձևերն էլ ձևավորվել են։
Մարդու իրավունքների խախտումներ և միջազգային մեկուսացում
Թալիբանը իշխում է կոշտ քաղաքականությամբ՝ հինգ տարի առաջ ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող աֆղանական կառավարության փլուզումից ի վեր։ Իսլամիստական ռեժիմը մերժել է մարդու հիմնական իրավունքները և խիստ սահմանափակումներ է մտցրել կանանց նկատմամբ՝ արգելելով նրանց աշխատել և կրթություն ստանալ վեցերորդ դասարանից բարձր։ Կանայք հիմնականում արգելված են հանրային կյանքից Աֆղանստանում և ունեն քիչ իրավունքներ։ Նախկին կառավարության պաշտոնյաների մեծ մասը գտնվում է աքսորում։ Թեև Թալիբանը պնդում է, որ բոլոր աֆղանցիները ազատ են վերադառնալու և սովորական կյանք վարելու, ընդդիմադիրները պնդում են, որ վերադարձը հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե թույլատրվի քաղաքական գործունեությունը։
Թեև ռեժիմին հաջողվել է որոշակի կապեր հաստատել միջազգային մակարդակում, նրանք դեռևս անօրինական են համարվում աշխարհի կառավարությունների մեծ մասի կողմից։ Մինչ օրս միայն Ռուսաստանն է ճանաչել Թալիբանին որպես Աֆղանստանի պաշտոնական կառավարություն։
Անվտանգության մարտահրավերներ և միջնորդական պատերազմների վտանգ
Երկրի ներսում և դրսում ճնշումների բախվելով՝ Թալիբանը բազմիցս նշել է համազգային անվտանգության վերականգնումը որպես իրենց լեգիտիմության հիմնական պնդում։ Սակայն փորձագետները զգուշացնում են, որ նրանց կառավարման ոճը կարող է իրականում հնարավորություն տալ զինված ապստամբներին մարտահրավեր նետել նրանց Աֆղանստանի տարբեր մասերում։ Պաշտպանության նախկին նախարար Շահմոհամմադ Միակհելը նշել է, որ եթե Թալիբանի այս քաղաքականությունը շարունակվի, նրանց դեմ կառաջանան զինված ուժեր, ընդդիմություն, հարևանների միջամտություն, և ի վերջո հող կնախապատրաստվի միջնորդական պատերազմների համար։
Քաղաքական ընդդիմությունից բացի, «Իսլամական պետության» (ԻՊ) տարածաշրջանային ճյուղը շարունակում է ակտիվ մնալ Աֆղանստանում։ Խմբավորումը պատասխանատվություն է ստանձնել Թալիբանի պաշտոնյաների դեմ մի քանի բարձրաստիճան հարձակումների համար, ներառյալ Կաբուլի կենտրոնում գտնվող չինական ռեստորանում հունվարին տեղի ունեցած պայթյունը, որի հետևանքով զոհվել է առնվազն յոթ մարդ, և 2024 թվականի դեկտեմբերին Կաբուլում տեղի ունեցած մահապարտ ահաբեկչությունը, որի հետևանքով զոհվել է ռեժիմի փախստականների նախարար Խալիլ Ուր-Ռահման Հաքքանին։
Աֆղանա-պակիստանյան լարվածություն
Թալիբանի վերահսկողության ամենաուժեղ մարտահրավերը կարող է առաջանալ Աֆղանստանի սահմաններից դուրս։ Աֆղանստանի և Պակիստանի հարաբերությունները, որոնք ժամանակին համարվում էին Թալիբանի ամենամոտ դաշնակիցներից մեկը, լարված են 2021 թվականից ի վեր, և այս տարի բռնկվել են լիամասշտաբ բախումներ։ ՄԱԿ-ի մայիսյան զեկույցի համաձայն՝ 2026 թվականի առաջին երեք ամիսների ընթացքում սահմանային ռազմական գործողությունների հետևանքով զոհվել է առնվազն 372 աֆղանական քաղաքացիական անձ և վիրավորվել գրեթե 400 մարդ։
Թալիբանը հրապարակայնորեն նվազեցնում է ապստամբ խմբավորումների կողմից առաջացած սպառնալիքը, սակայն նաև պնդում է, որ զինված դիմադրության արտաքին աջակցությունն աճում է։ Թալիբանի խոսնակ Զաբիհուլլա Մուջահիդը հայտարարել է, որ Պակիստան է հրավիրվել մի մեծ խումբ, որը քննարկում է, թե որտեղ կարող է ունենալ գրասենյակ և կենտրոն։ Սակայն նա ապացույցներ չի ներկայացրել այս պնդումների համար։
Մյուս կողմից, Պակիստանը մեղադրում է Թալիբանին Պակիստանի տարածքում հարձակումներ իրականացնող զինյալներին ապաստան տալու մեջ, մասնավորապես Թեհրիք-է-Թալիբան Պակիստանին (TTP)։ Թալիբանը հերքում է այս մեղադրանքները՝ մեղադրելով Պակիստանին թշնամական տարրերին ապաստան տալու և Աֆղանստանի ինքնիշխանությունը խախտելու մեջ։ Իսլամաբադի անվտանգության փորձագետ Քամար Չիմայի խոսքով՝ Պակիստանը թիրախավորում է զինյալ խմբավորումներին, քանի որ ցանկանում է, որ աֆղան ժողովուրդը հասկանա, որ Թալիբանը ապաստան է տալիս ահաբեկիչներին։
Եզրակացություն
Աֆղանստանում Թալիբանը բախվում է բազմաթիվ ճնշումների՝ ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին։ Զինված դիմադրության աճը, ներքին տարաձայնությունները և Պակիստանի հետ լարված հարաբերությունները սպառնում են նրանց իշխանության կայունությանը։ Միջազգային հանրության կողմից նրանց լեգիտիմության բացակայությունը և մարդու իրավունքների շարունակական խախտումները էլ ավելի են բարդացնում իրավիճակը՝ ստեղծելով միջնորդական պատերազմների հնարավորություն և տարածաշրջանային անկայունություն։
